Cng Vs Electric Car: वाढते प्रदूषण आणि पेट्रोल-डिझेलच्या गगनाला भिडलेल्या किमतींमुळे आज सामान्य ग्राहक पर्यावरणपूरक पर्यायांकडे वळताना दिसतो आहे. अशा वेळी लोकांच्या समोर दोनच प्रमुख मार्ग असतात—एक म्हणजे आधीपासून वापरात असलेली सीएनजी (CNG) आणि दुसरी वेगाने लोकप्रिय होणारी इलेक्ट्रिक कार (EV). साधारणपणे प्रत्येकाला असेच वाटते की, ई-कारमधून धूर निघत नाही म्हणजे ती १०० टक्के प्रदूषणमुक्त आहे, आणि सीएनजी ही शेवटी गॅसवर चालत असल्याने ती प्रदूषण करते.
पण सत्य इतके साधे नाही! एखाद्या वाहनाचा पर्यावरणावर नेमका काय आणि किती परिणाम होतो, हे केवळ त्याच्या सायलेन्सरमधून निघणाऱ्या धुरावरून ठरत नाही. गाडीच्या निर्मितीपासून ते ती चालवण्यासाठी लागणारी ऊर्जा कुठून येते, इथपर्यंतचा संपूर्ण हिशोब मांडावा लागतो. देशातील अग्रगण्य संशोधन संस्था ‘द एनर्जी अँड रिसोर्सेस इन्स्टिट्यूट’ (TERI) च्या ताज्या सर्वसमावेशक अभ्यासाने याच विषयावर प्रकाश टाकत ऑटो विश्वात नवी चर्चा सुरू केली आहे.
केवळ धूर न दिसणे म्हणजे शून्य प्रदूषण नव्हे!
इलेक्ट्रिक कार रस्त्यावर धावताना तिच्या मागून कार्बन किंवा विषारी धूर अजिबात निघत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. त्यामुळे मुंबई, पुणे किंवा दिल्लीसारख्या प्रचंड गर्दीच्या महानगरांमध्ये स्थानिक पातळीवर हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी ईव्हीचा खूप मोठा वाटा आहे.
मात्र, नाण्याला दुसरी बाजूही आहे. TERI च्या अहवालानुसार, ईव्ही चालवण्यासाठी लागणारी वीज भारतात अजूनही मोठ्या प्रमाणावर कोळशावर चालणाऱ्या औष्णिक वीज प्रकल्पांमधून (Thermal Power Plants) तयार होते. म्हणजेच, शहरात जरी धूर दिसत नसला, तरी ती गाडी चार्ज करण्यासाठी कुठेतरी कोळसा जाळून वीज तयार केली जात असते. याला तांत्रिक भाषेत ‘लाइफ-सायकल उत्सर्जन’ (Life-Cycle Emissions) म्हणतात. जोपर्यंत आपल्या देशात वीज निर्मितीसाठी सौर आणि पवन ऊर्जेसारख्या अक्षय स्रोतांचा वापर पूर्णपणे वाढत नाही, तोपर्यंत ईव्हीला १०० टक्के ‘झिरो-एमिशन’ म्हणणे पूर्ण सत्य ठरणार नाही.
बॅटरीचे उत्पादन आणि पुनर्वापराचे मोठे आव्हान
दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे इलेक्ट्रिक वाहनांमध्ये वापरली जाणारी बॅटरी. ही बॅटरी तयार करण्यासाठी लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेल यांसारखी दुर्मिळ खनिजे जमिनीतून काढावी लागतात. या प्रक्रियेत आणि बॅटरीच्या फॅक्टरी उत्पादनादरम्यान मोठ्या प्रमाणावर ऊर्जेचा वापर व कार्बन उत्सर्जन होते.
तसेच, गाडीचे आयुष्य संपल्यानंतर त्या बॅटरीचे पर्यावरणपूरक पद्धतीने रिसायकलिंग (Recycling) कसे होते, यावरही ईव्हीचा खरा पर्यावरणीय फायदा अवलंबून असतो.
मग अशा वेळी CNG चा पर्याय कुठे उभा राहतो?
सीएनजी हे जीवाश्म इंधन (Fossil Fuel) असले तरी पेट्रोल आणि डिझेलच्या तुलनेत त्यातून होणारे प्रदूषण अत्यंत नगण्य असते. गॅसचे उत्खनन, पाईपलाईनद्वारे होणारी वाहतूक आणि वाहनातील प्रत्यक्ष ज्वलन या सर्व टप्प्यांचा विचार केला, तरी सीएनजीच्या उत्पादनात ईव्ही बॅटरीइतकी क्लिष्ट रासायनिक प्रक्रिया नसते.
TERI च्या अहवालानुसार, मध्यम पल्ल्याच्या व्यावसायिक वापरासाठी, टॅक्सी किंवा जास्त धावणाऱ्या हलक्या व्यावसायिक वाहनांसाठी सीएनजी हा आजच्या घडीला पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत संतुलित आणि खिशाला परवडणारा पर्याय ठरतो.
TERI चा थेट निष्कर्ष: ‘एकच माप सर्वांना लावता येणार नाही!’
या अभ्यासात TERI ने दुचाकी, तीनचाकी, खासगी कार्स, टॅक्सी आणि अवजड ट्रक्स अशा प्रमुख वाहन श्रेणींचा आणि इंधनांचा (पेट्रोल, डिझेल, सीएनजी, वीज आणि एलएनजी) तुलनात्मक अभ्यास केला. त्यातून निघालेला सर्वात मोठा निष्कर्ष म्हणजे—कोणतेही एक इंधन सर्वांसाठी सर्वोत्तम असू शकत नाही!
- शहरातील रोजचा प्रवास आणि दुचाकी/तीनचाकी: रोजच्या ३० ते ५० किमीच्या प्रवासासाठी, स्थानिक शहरात फिरण्यासाठी आणि लहान वाहनांसाठी इलेक्ट्रिक मोबिलिटी हीच सर्वोत्तम आणि सर्वात स्वच्छ आहे.
- जास्त धावणाऱ्या गाड्या आणि टॅक्सी: ज्या गाड्या रोज २०० ते ३०० किमी सतत धावतात आणि जिथे वारंवार चार्जिंगसाठी थांबणे शक्य नसते, तिथे सीएनजी ही पर्यावरणाचा तोल सांभाळत अधिक व्यवहार्य ठरते.
- लांब पल्ल्याची अवजड वाहतूक: महामार्गावर धावणाऱ्या मोठ्या ट्रक्स आणि बसेससाठी भविष्यात एलएनजी (LNG) चा वापर अधिक फायदेशीर ठरू शकतो.
हेही वाचा: PM E-DRIVE Yojana: 28 लाखांहून अधिक EVना प्रोत्साहन; ₹11,900 कोटींचा मेगा प्लॅन; पाहा कोणाला काय मिळणार?.
तुमच्यासाठी काय योग्य: ईव्ही की सीएनजी?
जर तुमच्या घरात रात्री गाडी चार्ज करण्याची सोय असेल, रोजचा प्रवास मर्यादित असेल आणि छतावर सोलर पॅनेल बसवलेले असतील, तर तुमच्यासाठी इलेक्ट्रिक कारपेक्षा दुसरा कोणताही स्वच्छ आणि फायदेशीर पर्याय असू शकत नाही. कारण यामुळे वीजही मोफत आणि प्रदूषणही शून्य होईल.
पण जर तुमचे बजेट मर्यादित असेल, रोजचा प्रवास मोठा असेल, जवळ चार्जिंग स्टेशन्सची कमतरता असेल, तर डोळे झाकून ईव्ही घेण्यापेक्षा सीएनजी हा आजही पर्यावरणाला कमीत कमी हानी पोहोचवणारा आणि सर्वात व्यावहारिक पर्याय ठरतो.
